أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )
28
تجارب الأمم ( فارسى )
« مؤلفش ، حق ناب را كه پنهان بوده ، هم با تأليفش آشكار كرده است . « آن را نام ، طهارت نهاده و حق معنىاش را بىهيچ دروغ بگزارده است . « هيچ كوششى را فرونگذارده و در اندرز مردمان هيچ دريغ نورزيده است . » بارى اين لقبها و عنوانها كه به مسكويه داده شده است ، دليل بر ژرفا و گسترهء دانش او است كه نشانههاى ديگرى را نيز پشتوانهء خويش دارد . مقصود نوشتههاى پر ارزش او است كه فهرست آن را در اينجا مىآوريم : مصنفات مسكويهء رازى 1 . ترتيب السعادات و منازل العلوم . ( الترتيب ، ترتيب السعادات . در تهذيب الاخلاق ، السعادة ، چاپ طوبجى ، مصر ، ترتيب العادات ، در اعيان الشيعه 5 : 10 ) . كتابى است در شرح پايههاى سهگانهء نيكبختى و بازنمود دقيق جايگاه دانشها بر حسب مكتب ارسطو ، و باز نمود ارزش هر دانش در راه بر كشيدن انسان به سوى نيكبختى و كمال وى در مردمىاش . 2 . الفوز الأصغر . ( الفوز الصغير در صوان الحكمة ، كتاب الجواب عن المسائل الثلاث ) . اقبال لاهورى ، انديشهء فلسفى مسكويهء رازى را از همين اثر بيرون كشيده است . همو گويد : « دبور ( DeBore ) در كتاب خود به نام تاريخ فلسفه در اسلام ، فلسفههاى فارابى و ابن سينا را به تفصيل باز مىنمايد ، ولى در بيان فلسفه « ابن » مسكويه تنها به تعاليم اخلاقى او بسنده مىكند . من در اين مقام ، فلسفهء اولاى « ابن » مسكويه را كه مسلما منظمتر از فلسفهء اولاى فارابى است ، به ميان مىكشم و نيز به جاى جنبهء نو افلاطونى ابن سينا ، خدمت اصيل او را به فلسفهء كشورش پيش مىنهم . » ( اقبال ، سير فلسفه در ايران . ترجمه ا . ح . آريانپور ، ص 33 ) . 3 . الهوامل و الشوامل . هوامل يعنى شترانى كه براى چريدن رها شدهاند ، شوامل يعنى چارپايانى كه نگاهبان و جمع دارندهء شتران رها شدهاند . ابو حيان توحيدى پرسشهاى خود را هوامل ناميده و مسكويه نام شوامل را بر پاسخهايى نهاده است كه به پرسشهاى ابو حيان داده است . از تركيب پرسشهاى ابو حيان و پاسخهاى مسكويه كتابى پديد آمده است با نام الهوامل و الشوامل ، در زمينههاى گوناگون ، از اجتماعى ،